سعی داریم  در این نوشتار درباره گناه کبیره دروغ  از آیات وروایات بهره جسته ودر ادامه

نظر روانشانسان امور تربیتی را بطور کلی وجزیی در این زمینه بیان نماییم.

 

معني دروغ

راغب اصفهاني در كتاب مفردات الفاظ القرآن بر اين باور است كه اصل كذب و دروغ در

گفتار است. تفاوتي در دروغ از اين لحاظ نيست كه در گذشته اتفاق افتاده باشد يا در آينده؛

چنان كه تفاوتي از اين جهت وجود ندارد كه دروغ نسبت به وعده اي باشد كه انجام نمي شود

و يا امر ديگري باشد. (مفردات ص 478 ذيل واژه صدق)

 

کذب بر وزن " وِزر " و "  کَتِف  "  به معني دروغ گفتن مي باشد. صحاح و قاموس و اقرب

و ... هر دو وزن را مصدر گفته اند .استعمال قرآن نشان مي دهد که کذب بر وزن "وزر"

مصدر است.[1]

کذب بر وزن  " کَتِف  " اسم مصدر است به معني دروغ مثل « يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِب‏»[2] 

چون کذب مفعول به "  يفترون  "است لذا اسم است نه مصدر . يعني بر خدا دروغ مي بندند.

 

" تکذيب  " آن است که ديگري را به دروغ نسبت دهي و بگويي دروغ مي گويد. 

کذّاب مبالغه است يعني بسيار دروغگو« إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّاب» . [3] 

کاذبه مصدر است مثل عاقبه ، عافيه و باقيه« إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ - لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَة»[4]

کذب در لغت به معناي عدم مطابقت است و همانگونه که سخن به دروغ متّصف مي شود

اعتقاد و عمل هم به آن متّصف مي گردد. گمان و اعتقاد مخالف با واقع دروغ است ،

همانگونه  که عمل مخالف با سخن و وعده نيز دروغ است.[5]

دروغ در حوزه رذايل اخلاقي و نابهنجاري اجتماعي به معناي سخن ناراست، خلاف حقيقت و

يا واقعيت و گفتاري ناحق است.

در روايات اسلامي دروغ به عنوان " كليد گناهان" شمرده شده است ، على (ع) مى‏فرمايد :

«الصدق يهدى الى‏ البر، و البر يهدى الى الجنة»[6]"

راستگويى دعوت به نيكوكارى مى‏كند، و نيكوكارى دعوت به بهشت".

 

در حديثى از امام باقر( ع) مى‏خوانيم:« ان اللَّه عز و جل جعل للشر اقفالا، و جعل مفاتيح

تلك الاقفال الشراب، و الكذب شر من الشراب» "[7]

خداوند متعال براى شر و بدى، قفلهايى قرار داده و كليد آن قفلها شراب است (چرا كه مانع

اصلى زشتيها و بديها عقل است و مشروبات الكلى عقل را از كار مى‏اندازد) سپس اضافه

فرمود: دروغ از شراب هم بدتر است" .

امام حسن عسكرى (ع) مى‏فرمايد: «جعلت الخبائث كلها فى بيت و جعل مفتاحها الكذب» [8]

" تمام پليديها در اطاقى قرار داده شده، و كليد آن دروغ است" .

 

ملاك شناخت دروغ

قرآن ملاك و معيار تشخيص دروغ از راست را اين دانسته است كه شخص هرگاه مخالف

اعتقاد و باور خويش سخني را به ميان آورد، در حقيقت دروغ گفته است، حتي اگر در

سخن وي سخن حقي باشد ولي چون با باورهاي وي نامتناسب است و تطابقي ميان سخن

و باورش نيست آن  سخن دروغ دانسته مي شود.[9]

 

بنابراين ممكن است شخصي سخني را بگويد كه نادرست و ناحق باشد ولي چون باور وي آن

است كه آن چه مي گويد راست است نمي توان وي را متهم به دروغ گويي كرد. برعكس اگر

شخصي باوري داشته باشد و برخلاف باور خويش سخن حقي را بگويد، او دروغگو است؛

زيرا وي برخلاف باور خويش و به قصد دروغ سخن حقي را به زبان آورده است.

بنابراين ملاك و معيار سخن راست از سخن دروغ باورهاي شخص و سخنان وي است. از

اين رو تطابق سخن  با حق و يا واقع، ملاك سنجش نيست بلكه مطابقت باورهاي شخص با

سخني  است كه به زبان مي راند.

 

عوامل دروغگويي

قرآن عوامل چندي را به عنوان عامل دروغگويي معرفي مي كند:

قرآن منشأ دروغ را شيطان و ابليس مي داند و به انسان هشدار مي دهد كه شيطان به عنوان

بنيانگذار دروغ و كسي كه از اين طريق كوشيد تا به اهداف پست خود دست يابد، موجودي

است كه انسان را تشويق به دروغ مي كند.

قرآن در داستان آفرينش و خلافت انسان گزارشي كامل از واقعه به دست مي دهد و در آن جا

به اموري توجه مي دهد كه بسيار حياتي و حساس است.

قرآن گزارش مي كند كه ابليس براي دست يابي به اهداف خويش و خوار و گمراه كردن انسان

به دروغ متوسل مي شود و نخستين موجودي است كه از آن براي دست يابي به اهداف شوم

خود سود مي برد.

به نظر مي رسد كه ابليس بدون دروغگويي نمي توانست آدم را گمراه كند و لذا براي گمراه

كردن وي از سوگند دروغ بهره برد.

قرآن به انسان هشدار مي دهد :

ادامه دارد:

[1]  سيد علي اکبر قرشي قاموس قرآن ج7

[2] سوره نساء آيه 50 و مائده 103 و يونس60 و 69 و نحل 116

[3]  سوره غافر آيه 28

[4] سوره واقعه آيات 1 و2

[5] ميرزا علي – آيست الله مشکيني ، درسهايي از اخلاق ص 282

[6] مشكاة الانوار طبرسى صفحه 157

[7] اصول كافى جلد 2 صفحه 254

[8] جامع السعادات جلد 2 صفحه 233

[9] (منافقون آيه1)